فناوری اطلاعات و ارتباطات چیست

در پنجاه سال گذشته بروز تحولات گسترده در زمينه كامپيوتر و 1، تغييرات عمده اي را در عرصه هاي متفاوت حيات بشري به دنبال داشته است. انسان همواره از فناوري استفاده نموده و كارنامه حيات بشري مملو از ابداع فناوري هاي 1 و ارتباطات كه از آنان به عنوان فناوريهاي جديد و يا عالي، ياد مي شود بيشترين تاثير را در حيات بشري داشته اند.

دنياي ارتباطات و توليد اطلاعات به سرعت در حال تغيير بوده و ما امروزه شاهد همگرايي آنان بيش از گذشته با يكديگر بوده، بگونهاي كه دادهها و اطلاعات بسرعت و در زماني غيرقابل تصور به اقصي نقاط جهان منتقل و در دسترس استفاده كنندگان قرار ميگيرد.

ICT يافناورياطلاعاتوارتباطات( Information & Communication Technology)، بدون شك تحولات گسترده اي را در تمامي عرصههاي اجتماعي و اقتصادي بشريت به دنبال داشته و تاثير آن بر جوامع بشري بگونهاي است كه جهان امروز به سرعت در حال تبديل شدن به يك جامعه اطلاعاتي است. جامعه اي كه در آن دانايي و ميزان دسترسي و استفاده مفيد از دانش، داراي نقشي محوري و تعيين كننده است. گستره كاربرد و تاثيرات آن در ابعاد مختلف زندگي امروزي و آينده جوامع بشري به يكي از مهمترين مباحث روز جهان مبدل شده و توجه بسياري از كشورهاي جهان را به خود معطوف كرده است

اما در تعريف فناوري اطلاعات و ارتباطات ميتوان گفت؛ فناوري عبارت است از گردآوري، سازماندهي، ذخيره و نشر اطلاعات اعم از صوت، تصوير، متن يا عدد كه با استفاده از ابزار رايانهاي و مخابرات صورت پذيرد.

صرف نظر از تعاريف متنوع و دامنه وسيع كاربرد فناوري اطلاعات و ارتباطات در بخشهاي مختلف زندگي بشري، دسترسي سريع به اطلاعات و انجام امور بدون در نظر گرفتن فواصل جغرافيايي و فارغ از محدوديتهاي زماني محوري ترين دستاورد اين فناوري است.

ميتوان از ارتباطات مطمئن و در دسترس بصورت كارآمد، به عنوان بخشي از ابزار مطرح سازي مشكلات جهاني بهرهگرفت. ممكن است فناوريهاي اطلاعاتي و ارتباطي به تنهايي گرسنهها را سير نكند، گرسنگي را ريشه كن نكند، يا مرگ و مير كودكان را نكاهد، اما عواملي بيش از پيش و با اهميت هستند كه رشد اقتصادي و برابري اجتماعي را به حركت درميآورند.

فناوري اطلاعاتي و ارتباطي؛ توليد، تنوع و توزيع كارآمد محصولات كشاورزي را مقدور ميسازد و امكان عرضه خدمات اوليه بهداشتي به افراد بسيار نيازمند مناطق محروم از تسهيلات بهداشتي را فراهمتر ميسازد. همچنين به آموزگاران اين امكان را ميدهد كه دانش خود را به دورافتادهترين نقاط اين سياره برسانند. دسترسي به فناوري اطلاعات ميتواند ايجاد شركتهاي كوچك و گروه بندي فقيرترين و دورافتادهترين مناطق جهان را تقويت كند و به آنها كمك كند و بخش عمده بازارهاي داخلي و جهاني را به هم پيوند دهد.

فناوري اطلاعات امكان جهش زير ساختهاي فقير را طوري فراهم ساخته كه دوري از بازارها ديگر عامل زيان نيست و كانالهاي توزيع ناكارآمد، ديگر از ميان رفته و به گذشتهها متعلق ميشوند.

فناوري اطلاعات و ارتباطات ميتواند تاثير بسيار زيادي در بهبود حكومت گرداني برجاي گذارد، ميتواند به مردمي كه دورافتاده، زبان بسته و غير قابل بروز بودهاند صدايي بدهد كه بتوانند صرف نظر از جنسيت و مكان زندگي خود سخن بگويند. با اين اوصاف با پذيرش قدرت فراوان فناوريهاي اطلاعاتي و ارتباطي در بهبود و اعتلاي اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي مردم، بايد آن را محور تمام راهبردهاي توسعه قرار دهيم.

بر همين اساس نظريههايي مانند ايجاد دولتهاي الكترونيكي، شهرهاي الكترونيكي، آموزش الكترونيكي، و تجارت الكترونيكي مطرح گرديد و ظرف چند سال اخير در برخي از كشورها پيشرفتهاي قابل توجهي نموده است. مزاياي عملي شدن اين نظريهها استفاده از فناوري اطلاعات و ارتباطات را به يك بحث جهاني و قابل توجه جوامع مختلف مبدل كرده كه يكي از آنها، بحث ايجاد دولتهاي الكترونيكي است.

تاريخچه فناوري اطلاعات و ارتباطات

نخستين گامها براي استقرار نظام اطلاعرساني در ايران با تأسيس مؤسسه تحقيقات و برنامهريزي علمي و آموزشي، و مراكز مدارك علمي و خدمات كتابداري وابسته به اين مؤسسه برداشته شد.

در سال 1966 با مشاركت اعضاي شوراي بينالمللي مجامع علمي * فعاليتهاي بينالمللي از سوي يونسكو با استقرار طرح ايجاد شبكه جهاني مبادله اطلاعات علمي(يوني سيست*) مورد بررسي قرار گرفت.

بعدها با شركت كارشناسان سازمانهاي بينالمللي اطلاعات علميمانند فدراسيون بينالمللي اطلاعرساني*مباحث مطروحه در طرح يونيسيست مورد نقادي و موشكافي قرار گرفت و نتايج اين مباحث به صورت نشريهاي چاپ و منتشر شد.

از 4 تا 19 اكتبر 1971 از سوي يونسكو پس از مطالعات فراوان همايش يونيسيست در پاريس با شركت 83 نماينده از كشورهاي جهان تشكيل شد.

در اين همايش هيئت نمايندگي ايران از سوي مؤسسه تحقيقات و برنامه ريزي علمي و آموزشي شركت كرد.

نخستين سند، گزارش دست نويسي از دكتر حسين دانشي و همكاران وي بود كه در سال 1351 براي تعيين وضعيت همايش يوني سيست تدارك شده بود.

به دنبال اين گزارش مقالهاي نسبتا مفصل زير عنوان «شبكه جهاني مبادله اطلاعات علمي» در نشريه فني مركز مدارك علمي به چاپ رسيد كه در آن در باره وضع كشورهاي در حال توسعه اظهار نظر شده بود:

پس از شركت هيئت نمايندگي ايران در همايش يونسكو (1971)، مركز مدارك علميوابسته به مؤسسه تحقيقاتي و برنامهريزي علمي و آموزشي، بررسيهايي را در زمينه امكانات اتخاذ سياستي هماهنگ در مورد گردآوري و اشاعه اطلاعات علميو فني آغاز كرد .

قرار شد مركز مدارك علمي، گزارشي در اين مورد تهيه كند. اين گزارش در جلسه صاحب نظران مورد بررسي قرار گرفت و پس از انجام اصلاحات، به صورت نهايي چاپ و منتشر شد. در اين گزارش دو نكته اساسي به چشم ميخورد:

تعيين يكي از مراكز به عنوان واحد هماهنگ كننده فعاليتهاي مراكز مدارك ايراني و رابط اين مراكز با مجامع و شبكههاي بينالمللي اطلاعرساني و نظارت بر اشاعه درست اطلاعات و برقراري ارتباط كامل علمي و اطلاعاتي ميان واحدهاي نيازمند دولتي و دانشگاهي.

پيگيري سياست استقرار نظام واحد بازيابي اطلاعات در مراكز مدارك دولتي و استفاده از امكانات و تسهيلات خدمات ماشيني مملكت در جهت سازمان دادن به بازيابي و اشاعه اطلاعات و برقراري رابطه و استفاده از شبكهها و بانكهاي اطلاعاتي از طريق نظامهاي پيوسته.

در مجموع فعاليتهايي را كه در جهت استقرار نظام اطلاعرساني و شبكههاي مربوط انجام گرفته،ميتوان چنين جمع بندي كرد:

مركز مدارك علمي از سال 1350 با ايجاد شوراي هماهنگي مراكز اسناد فعاليت خود را آغاز كرد ؛

هدف مراكز مدارك علمياز ايجاد شوراي هماهنگي مراكز اسناد ، همكاري و تقويت زيربناي ملي اطلاعات علميبود؛

با تشكيل شوراي هماهنگي مراكز اسناد و تشكيل شوراي مربوط به يوني سيست توسط كميسيون ملي يونسكو در ايران در سال 1352، كوششها معطوف به اجراي توصيههاي يونيسيست شد؛

در شهريور 1355 پيشنهادهايي در زمينه « سياست اطلاعات علميدر كشور» ارائه شد؛

در ارديبهشت 1356 با همكاري يونسكو و سازمان برنامه امكان برگزاري « سمينار سياست اطلاعات علميفني در كشور» فراهم آمد . اين سمينار امكان تهيه و تدارك « پيش نويس اساسنامه كميته ملي يوني سيست را ( در خرداد ماه 1356 ) فراهم آورد .

قبل از سال 1357 ، دفتر انفورماتيك در سازمان برنامه و بودجه با عنوان يك اداره كل فعاليتهاي ماشيني پردازش دادهها را اداره ميكرد .

از سال 1357 به علت شرايط سياسي كشور پيگيري مسائل مربوط به نظام ملي اطلاعرساني تقريبا متوقف گرديد ولي استفاده وسيع از كامپيوتر و تجهيزات وابسته به آن كه از سالها قبل آغاز شده بود ، رو به گسترش نهاد . استفاده وسيع از كامپيوتر در سازمانهاي دولتي و پردازش ماشيني اطلاعات و دادهها ، نياز به واحد يا سازماني داشت كه بر مجموعه فعاليتهاي ماشيني و كامپيوتري دادهها و اطلاعات نظارت داشته باشد .

در سال 1359 پس از تصويب قانون تشكيل شوراي عالي انفورماتيك كشور از سوي شوراي انقلاب ، وظايف هدايت و راهنمايي نظام كلي انفورماتيك كشور به عهده اين شوراي عالي گذاشته شد و از طريق دبيرخانه شوراي عالي انفورماتيك در سازمان برنامه و بودجه به اين سازمان متصل گرديد .

بخش اجرايي امور انفورماتيكي كشور را معاونت انفورماتيك سازمان برنامه و بودجه به عهده گرفت كه فعاليت آن مجموعهاي از امور اجرايي ، نظارتي و ارشادي بود .

تا سال 1360 مسئله شبكه ملي اطلاعات و نظام ملي اطلاعرساني مسكوت ماند، ولي نياز به ساماندهي وضعيت اطلاعرساني در همه زمينهها، سازمانها و مؤسسات دولتي را به فكر انداخت ، و يك سلسله فعاليتهاي پراكنده جريان يافت ، و مطالعاتي نيز صورت گرفت. در ميان مجموعه بررسيهاي انجام شده، مطالعات مركز اسناد و مدارك علميشاخص است. نخستين طرح از سوي مركز اسناد و مدارك علميمطرح شد و حتي مطالعات آن پيگيري شد و نتايج آن نيز انتشار يافت. اين نتايج با عنوان «طرح پيشنهادي شبكه اطلاعرساني علميو فني كشور» منتشر شد كه در نهايت به مرحله اجرا نرسيد و در سطح پيشنهاد باقي ماند